[Góc tri thức] Hiệu quả phát triển và vai trò của các tổ chức xã hội

Với những thay đổi về bối cảnh, cộng đồng phát triển không còn nói về hiệu quả viện trợ, thay vào đó là hiệu quả phát triển.

Vai trò then chốt của các tổ chức xã hội dân sự trong việc giải quyết vấn đề chuyển đổi mô hình này cũng góp phần quan trọng đối với các mục tiêu phát triển. Khi mà các CSO tham gia ngày càng sâu, rộng vào hiệu quả phát triển một cách đa dạng. Thứ nhất, CSO tham gia ở cấp chiến lược với các cơ quan tài trợ và các bên khác trong quá trình phát triển và đóng vai trò vừa là đối tác thực hiện, vừa là “cơ quan giám sát”. Thứ hai, họ hình thành một mạng lưới toàn cầu về hiệu quả phát triển bằng cách tham gia vào các cuộc thảo luận đa bên. Thứ ba, CSO đảm bảo hành động của họ phản ánh các nguyên tắc được quốc tế công nhận về hiệu quả phát triển.

Hiệu quả Phát triển là gì và tại sao lại quan trọng?

Mặc dù khái niệm về hiệu quả phát triển không có định nghĩa thống nhất nhưng các CSO hiểu rằng nó thúc đẩy thay đổi bền vững nhằm giải quyết các nguyên nhân cũng như các triệu chứng của sự nghèo đói, bất bình đẳng và “lề hóa” thông qua việc sử dụng các công cụ, chính sách và các bên liên quan.

Một số thay đổi và thách thức đã góp phần vào sự thay đổi mô hình là các khoản đóng góp viện trợ của các quốc gia tài trợ đã không đạt được mức hỗ trợ phát triển chính thức mong muốn (ODA); Một loạt các nhà tài trợ mới đã xuất hiện trong mối liên kết viện trợ phát triển (bao gồm khu vực tư nhân và các nhà tài trợ mới nổi như BRICS – Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi). Bởi vì các nhà tài trợ “đang nổi lên” hoạt động bên ngoài khuôn khổ của kiến trúc viện trợ chung. Danh mục viện trợ mới bao gồm các nhà tài trợ phi truyền thống và một loạt các công cụ mới không thể mô tả là viện trợ, mà là công cụ để phát triển kinh tế xã hội.

Những loại viện trợ và tiêu chuẩn hiệu quả phát triển nào được các chính phủ đồng ý?

Chương trình hiệu quả viện trợ đã thay đổi kể từ khi các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDGs) đã được thống nhất (2000), cho đến năm 2011 khi Diễn đàn Cấp cao lần thứ 4 (HLF) về Hiệu quả Viện trợ đã diễn ra tại Busan, Hàn Quốc. Thống nhất về MDGs là nỗ lực toàn cầu đầu tiên để thống nhất các nhà tài trợ dưới 8 mục tiêu phát triển. Quá trình thực hiện MDG đã đưa ra một số mối quan tâm về cách phối hợp và hài hoà các nỗ lực của các nhà tài trợ và người nhận viện trợ. Các nguyên tắc hợp tác đã được xây dựng trong một số diễn đàn quốc tế, như Hội nghị quốc tế năm 2002 của Liên Hợp Quốc về Tài chính cho Phát triển tổ chức tại Monterrey, Mexico. Hiệp định Monterrey đã đưa ra cam kết tăng khối lượng và chất lượng của viện trợ nước ngoài để tài trợ cho các MDGs. Sau đó, các bằng chứng cho thấy rằng mức tăng viện trợ không mang lại kết quả như mong đợi trong giảm nghèo hoặc hiệu quả kinh tế.

Tuyên bố Pa-ri (2005) hoặc HLF2 đưa ra một lộ trình hành động và định rõ năm nguyên tắc về hiệu quả viện trợ mà các bên ký kết (chính phủ và các nhà tài trợ) cam kết: quyền sở hữu, liên kết, hài hòa hóa, quản lý kết quả và trách nhiệm giải trình chung. Tuyên bố Pa-ri đã bị các CSO chỉ trích rộng rãi bởi vì nó không liên kết các quy trình viện trợ với các mục tiêu phát triển và nó đã tập trung hạn hẹp vào quan hệ đối tác giữa chính phủ và chính phủ, ngoại trừ các CSO từ quá trình phát triển.

Trong năm 2008 tại Accra trong HLF3 lần thứ 3, một loạt các bên liên quan đã nêu lên mối quan tâm của họ về những cam kết chưa đạt được của Tuyên bố Pa-ri. Chương trình Hành động Accra mở rộng khái niệm về quyền sở hữu, tham gia các bên liên quan phát triển khác (CSOs và khu vực tư nhân), đã công nhận CSO lần đầu tiên là các chủ thể phát triển độc lập theo quyền của riêng mình.

Các cam kết về hiệu quả phát triển mới nhất được thực hiện ở Busan là gì?

Các bên liên quan trong phát triển đã đưa ra các quan ngại về ba khía cạnh khác nhau của viện trợ trong HLF 4 được tổ chức tại Busan vào năm 2011. Thứ nhất, cần phải chuyển trọng tâm từ quản lý viện trợ sang các kết quả phát triển để giải quyết vấn đề đói nghèo. Thứ hai, kiến trúc viện trợ phải được mở rộng cho các bên tham gia mới bên ngoài các quá trình do OECD dẫn đầu. Thứ ba, tiềm năng tăng trưởng của các nước đang phát triển phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như thương mại, đầu tư, an ninh và nhập cư, việc chuyển đổi mô hình từ viện trợ sang phát triển cần phải xem xét tính nhất quán và thống nhất trong tất cả các chính sách này.

Busan thành lập Đối tác toàn cầu về hợp tác phát triển hiệu quả (GPEDC), tập hợp nhiều bên liên quan như các chính phủ, khu vực tư nhân, xã hội dân sự và các tổ chức khác để đảm bảo kinh phí, thời gian và kiến thức để tạo ra tác động tối đa cho sự phát triển. GPEDC đã cam kết mạnh mẽ để đẩy mạnh các nỗ lực để giải phóng viện trợ và xây dựng các tiêu chuẩn chung. Nó cũng cam kết cùng với các nguồn lực viện trợ có thể dự đoán tốt hơn và sử dụng các sáng kiến và mô hình đối tác hiệu quả.

Cộng đồng viện trợ nên xem xét kết quả của Busan thành công một nửa. Một mặt, một sự thay đổi mô hình một phần đã được thực hiện đối với hiệu quả phát triển vì vai trò của hợp tác phát triển đã được định vị lại một cách toàn diện hơn và có sự tham gia. Mặt khác, tập trung về quá trình, cơ chế hỗ trợ và phối hợp chứ không phải là kết quả của viện trợ.

Làm thế nào các tổ chức xã hội dân sự có thể đảm bảo trách nhiệm giải trình?

Sau những tiến bộ tương đối chậm chạp trong việc thực hiện cam kết Busan, Hội nghị cấp cao lần thứ nhất của Đối tác Toàn cầu về Hợp tác Phát triển hiệu quả, năm 2014 được hy vọng đẩy nhanh quá trình này bằng cách kết nối và phối hợp hiệu quả giữa các bên, với sự tham gia ngày càng tích cực của các CSOs.

CSO đã làm gì để nâng cao hiệu quả phát triển?

Nhận thức không chỉ những đóng góp của CSO mà còn cả những điểm yếu và thách thức của họ với tư cách là đối tượng phát triển, các CSO phải đối mặt với thách thức để chủ động cải tiến công việc và phải có trách nhiệm với các hoạt động phát triển và kết quả. Từ năm 2009 đến năm 2012, hàng ngàn CSO trên toàn thế giới tiến hành một quá trình tham vấn trong Diễn đàn Mở cho Hiệu quả Phát triển CSO đối với các tiêu chuẩn hướng dẫn các CSO đang phát triển. Kết quả của quá trình này là Khung quốc tế về Hiệu quả Phát triển của CSO, đó là tuyên bố chung của xã hội dân sự toàn cầu về hiệu quả của công việc trong phát triển. Khung này bao gồm các nguyên tắc được gọi là Istanbul và các tiêu chí tối thiểu để tạo môi trường cho xã hội dân sự (chính sách và thực tiễn thuận lợi hơn của chính phủ và nhà tài trợ).

Các nguyên tắc Istanbul là những nguyên tắc thiết yếu định nghĩa và hướng dẫn thay đổi cho các hoạt động phát triển có hiệu quả của các CSO trên toàn thế giới. Cùng với Khung quốc tế, họ đã chính thức thừa nhận bởi Đối tác Toàn cầu trong HLF 4 ở Busan và do đó đã mang tính hợp pháp toàn cầu. Có 8 nguyên tắc sau:

  • Tính quan và thúc đẩy công bằng xã hội
  • Bình đẳng và thúc đẩy quyền phụ nữ và trẻ em gái
  • Tập trung vào việc trao quyền cho người dân, quyền sở hữu dân chủ và sự tham gia
  • Tăng cường tính bền vững
  • Thực hành minh bạch và trách nhiệm giải trình
  • Theo đuổi hợp tác công bằng và đoàn kết
  • Tạo và chia sẻ kiến thức và cam kết học hỏi lẫn nhau
  • Cam kết thực hiện thay đổi bền vững